وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً ( 1 ) ، و اين چنان بود كه شنوى كه كسى گويد : . . . لا إِله إِلَّا اللَّه . . . ( 2 ) ، تو گويى : حقّا ، اى حقّا قلت . فرّاء گفت : بعضى عرب مىگويند : سلام عليكم ( 3 ) ، و بعضى ديگر مىگويند : السّلام عليكم به « لام » تعريف . و بعضى ديگر گفتند : سلام عليكم ، بى « لام » و بى تنوين لكثرة الاستعمال ، كقولهم : لم يك و لا ادر ( 4 ) ، * ( قالَ سَلامٌ ) * . حمزه و كسائى خواندند : قال سلم ، و باقى قرّاء خواندند : * ( قالَ سَلامٌ ) * . امّا بر قراءت حمزه و كسائى « سلم » دو معنى دارد ، يكى : هم به معنى سلام باشد كقولهم : حلّ و حلال ، و حرم و حرام ، و انشد الفرّاء : وقفنا فقلنا آيه ( 5 ) سلم فسلَّمت كما اكتّل ( 6 ) بالبرق الغمام اللَّوايح و يروى : كما انكلّ ( 7 ) ، و يك معنى آن كه به معنى الصّلح ( 8 ) . و بر قراءت عامّه ، * ( قالَ سَلامٌ ) * [ 187 - پ ] خود جواب سلام ( 9 ) است . و امّا رفع بر چند وجه بود : امّا على تقدير سلام عليكم و امّا على تقدير قولي سلام و شأنى سلام ( 10 ) . فرّاء گفت : چون ايشان را بديد و بشناخت ، ايشان را گفت : سلام او سلم ، مرادش آن بود كه : امرنا [ سلام اى ] ( 11 ) سلامة - ان شاء اللَّه . * ( فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ ) * ، گفتند : محلّ « ان » مع الفعل نصب است ، يعنى فما لبث ابراهيم حتّى جاء ، او بان جاء ، چون حرف جرّ بيفگند ( 12 ) فعل در او عمل كرد و فرّاء گفت : روا باشد كه محلّ او رفع باشد على فاعل لبث ، اى ما ابطأ حتّى جاء ابراهيم او خدمه . * ( بِعِجْلٍ حَنِيذٍ ) * . ، يعنى دير نماند تا ابراهيم - عليه السّلام - بر عادت خود در اكرام مهمان گوساله‌اى بياورد ، و آن را براى آن عجل خواند لتعجيل امره ( 13 ) بقرب ميلاده . و عجّول لغة في العجل و جمعه عجاجيل ( 14 ) . و حنيذ

--> ( 1 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 63 . ( 2 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 35 و سورهء محمّد ( 47 ) آيهء 19 . ( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز منكرا . ( 4 ) . آج ، آز : يدرى . ( 5 ) . آج ، بم : ابه . ( 6 ) . مج : كما اكيل . ( 7 ) . آج ، بم ، كما اكتلّ ، مج : كما اكملّ ، آز : كما اتملّ . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : باشد . ( 9 ) . اساس : سلامت ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 10 ) . آو ، بم ، لب : سلم . ( 11 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 12 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : بيفگندند . ( 13 ) . لب و . ( 14 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : عجاجل .